Τα χέρια αυτά, τα συγκεκριμένα χέρια που συχνά πυκνά μου
‘ρχονται στο νου κι είναι σαν να τα ατενίζω ολοζώντανα, δεν υπάρχουν πια.
Ξεκουράζονται μακάρια κι αιώνια σε μια απόσυρση δικαιωματική, λες, μετά τον
πολύχρονο και αεικίνητο αγώνα τους. Έναν αγώνα
ζωής πολύπλευρο και κάποιες φορές δυσανάλογο για το μέγεθος που τους
δόθηκε.
Χέρια προσφοράς!
Χέρια δοτικά που αρκετοί, γνωστοί και άγνωστοι σε μας, ένιωσαν ποικιλοτρόπως το
‘μικρό’ ευεργετικό άγγιγμά τους. Μικρό σύμφωνα με τα δεδομένα τους,
κυριολεκτικά και μεταφορικά, αλλά καίριο κι όχι ευτελές. Άξιο έργο σίγουρα,
φανερό ή μη, της δράσης τους. Χωρίς να επεκταθώ περισσότερο στα έργα και τις
ημέρες τους, παραμένω μόνο στην αξιοσύνη των χεριών. Βίωμα για μένα από μέσα κι
από κοντά. Και τι δεν έκαναν αυτά τα χέρια! Με τι δεν καταπιάστηκαν επάξια!
Χέρια μικροκαμωμένα, μα επιδέξια, πολυτάλαντα, πρόθυμα πάντα κι ακούραστα. Πάντα
με κάτι απασχολημένα και ποτέ βαριεστημένα. Χέρια για όλες τις δουλειές και για όλες τις
ειδικότητες χωρίς να έχουν πάρει κάποια εξειδίκευση. Όπως δεν γνώριζαν κι
αργία, δεν ξέρω, δεν μπορώ, δεν θέλω. Χέρια που συγχρονίζονταν γι’ αυτό δεν
είχαν ηλικία αν και ήταν μιας προηγούμενης γενιάς.
Εκείνης της εποχής
που ήθελε τα γυναικεία, ιδίως, χέρια να δουλεύουν σκληρά και ασταμάτητα χωρίς
τις σημερινές οικιακές ανέσεις. Όλα γίνονταν στο χέρι, το πλύσιμο, το κόψιμο
των λαχανικών για το καθημερινό μαγείρεμα[πού ξύλο κοπής και multi], το ράψιμο… Μ’ αυτό τον τρόπο,
βέβαια, λειτουργούσαν όλα τα παλιά νοικοκυριά για να ‘χουν αυτάρκεια και να μην επιβαρύνουν τον οικονομικό
προγραμματισμό του σπιτιού. Κι όλα γίνονταν από τα ίδια πάντα γυναικεία χέρια
καθώς τα αντρικά δεν εκπαιδεύονταν γι’ αυτό το σκοπό και δεν ανακατεύονταν στα
του νοικοκυριού[πλην ελαχίστων εξαιρέσεων]. Η εποχή, λοιπόν, έκανε πρώτα απ’
όλα τα γυναικεία χέρια, γενικά, ακαταπόνητα κι επιτήδεια στα πρακτικά θέματα,
άξια θαυμασμού και τιμής. Ωστόσο αναπολώ με σεβασμό κάθε άνθρωπο που πέρασε απ’
τη ζωή σε τόσο δύσκολες και σκληροτράχηλες εποχές.
Εστιάζω, όμως, στα συγκεκριμένα χέρια με τις ιδιαίτερες
ικανότητες. Που ό, τι έπιαναν το έκαναν καλά. Που ασχολήθηκαν με κάθε είδους
τεχνικές κι έβγαλαν αριστουργήματα. Από το πρώτο εκείνο ροζ φόρεμα με τα μανίκια
- φουσκάκια, που θυμάμαι να βιάζομαι να τελειώσει για να το βάλω στην πρώτη μου
εφηβική βόλτα… και την πρώτη μου τσάντα, εκρού, πλεχτή στο βελονάκι με κρόσσια
σαν μικρός τορβάς[ταγάρι], δείγμα νεανικής γυναικείας συμπεριφοράς. Kαι θεωρούνταν αυτά αυτονόητα
και δεδομένα, κάτι σαν το φαγητό που τρώγαμε στην ώρα του, όχι σαν κάτι
ξεχωριστό που δεν το είχαν όλοι. Πολύ αργότερα εκτιμήσαμε τη διαφορά. Όπως τότε
με την άσπρη μίντι στενή φούστα που το σχέδιό της κούμπωνε στο πλάι με κουμπιά
από πάνω ως κάτω περίπου και οι ανάλογες κουμπότρυπες έγιναν στο χέρι, τρόπο
που ευτυχώς έμαθα κι εγώ, αν και σήμερα γίνονται στη ραπτομηχανή. Ή το πέρασμα
του γιακά σε πουκάμισο ή σε φούστα πάλι που έκανε τις φούντες, γιατί έτσι ήθελε
το σχέδιο. Αναφέρομαι σε περίπλοκα σημεία της μοδιστρικής που ανταποκρίνονταν
θεαματικά, γιατί στα πιο απλά θεωρούνταν αυτονόητο στις περισσότερες γυναίκες
της εποχής να γνωρίζουν λ.χ. να ράβουν ένα ξήλωμα ή ένα κουμπί. Ήταν μαθήματα,
αυτά, ραπτικής ερασιτεχνικά από αυτοδίδακτα χέρια. Κι άλλοτε η ένωση, της
πλεχτής στο βελονάκι δαντέλας, με το ανάλογο ύφασμα με τη σωστή βελονιά,
τρυπογάζι και αζούρ σε όμορφα σχέδια. Μ’ ανάλογο τρόπο έγιναν οι ατραντέδες - τραπεζομάντηλα, σεμέν, τραβέρσες, καρέ,
κουρτίνα, κουρτινάκια… Όλα περνούσαν απ’ τα γνωστά χέρια, χωρίς να χρειάζεται να δοθούν σε
επαγγελματία. Ακόμα και σε πιο δύσκολες περιπτώσεις, όπως για κουρτινάκια με
βολάν, καλύμματα για καρέκλες με τις συμμετρικές κουφωτές, μαξιλαράκια
διακοσμητικά από περισσεύματα υφασμάτων… ή το ξεσήκωμα μετρητού σχεδίου για
σταυροβελονιά… Ιδέες ενός προικισμένου μυαλού με χέρια άξια να τις
πραγματοποιούν. Ως και τα πρώτα παπουτσάκια στο νεογέννητο μωρό μας,
καλοκαιρινά, ήταν χειροποίητα στο βελονάκι με ρίγες μπροστά και σχέδιο κανονικού
παπουτσιού με το πλεχτό λουράκι επάνω που κούμπωνε στο πλάι μ’ ένα μικροσκοπικό
κουμπάκι. Λεπτοδουλειά και μεράκι. Ενθύμιο, κι αυτό σήμερα, αποδεικτικό των
λόγων για να μην θεωρηθούν συναισθηματική υπερβολή. Καθώς όλα αυτά γίνονταν
ανάμεσα σε πλήθος υποχρεώσεις και καθήκοντα καθημερινά για να καλύψουν τις
ανάγκες πολυάριθμης οικογένειας. Πού βρίσκονταν χρόνος και για το επιπλέον; Για
το καλλιτέχνημα που απέδιδαν τα ταλαντούχα χέρια; Χωρίς να αμελήσουν τα κύρια
και βασικά. Χωρίς να παρακάμπτουν ‘’αγγαροδουλειές’’ όπως το μπάλωμα [αν είχαν
μπαλώσει – καρικώσει δεξιοτεχνικά κάλτσες και κάλτσες…], τα στριφώματα [κόντεμα-
μάκρεμα όπου αν δεν έφτανε το ύφασμα έβαζε από πίσω εξτραφόρ], τις μεταποιήσεις
[φάρδεμα- στένεμα], ράψιμο κουμπιών και τόσα άλλα… τόσων ατόμων… Όλα περίμεναν
αυτά τα εξασκημένα χέρια που σε συνδυασμό με πνεύμα οικονομίας έδιναν παράταση
ζωής και χρήσης στα άψυχα [το διπλό σεντόνι που έλιωσε κάπου στη μέση, κόπηκε
κατά μήκος στα δυο και ενώθηκαν τα άκρα με γαζί, αόρατο λες, κάνοντάς το ξανά
λειτουργικό] ή άλλαζαν ρόλους σε είδη οικιακής
ένδυσης αξιοποιώντας τα αλλιώς [η πετσέτα που σχίστηκε, έγινε πετσετάκι για την
κουζίνα ή ποδιά – η νυχτικιά που πάλιωσε, το γερό της μέρος έγινε …εσώρουχο
γιατί οι προηγούμενες γενιές και ‘’τ’ ασπρόρουχα’’ τα έραβαν στο χέρι].
Ανάμεσα, λοιπόν, σε κουζίνα και πλυσταριό, σ’ ένα ταξίδι ζωής 90 περίπου
χρόνων, τα άλλοτε μυρωδάτα χέρια απ’ τις μοσχοβολιές φαγητών κι άλλοτε
μουλιασμένα χέρια απ’ τα νερά της
μπουγάδας βρήκαν χρόνο να δημιουργήσουν και να μεταδώσουν την αγάπη σε κάθε
απλό ή πιο περίπλοκο έργο χεριών.
Ακολουθώντας την ίδια
τακτική κι αντίληψη, που με τα χρόνια άλλαζε μόνο ως προς το αντικείμενο, σειρά
πήραν τελευταία τα παλιά πλεχτά ρούχα κι
αντί να πεταχτούν ξηλώθηκαν υπομονετικά και τυλίχτηκαν σε κουβάρια. Κουβάρια
πολύχρωμα που έδωσαν τη χαρά της απασχόλησης στα γερασμένα πια, μα εξοικειωμένα
χέρια στο να ξαναζωντανεύουν κάθε τι παλιό. Έτσι έγιναν μια σειρά από πατάκια,
μικρά- μεγαλύτερα-στενόμακρα-άλλα με κρόσσια, όλα χρωματικά συνταιριασμένα, κάποια με γεωμετρικά σχήματα
και όλα με το σωστό τελείωμα. Πατάκια που στέκονται σε πολλούς χώρους του
σπιτιού [κουζίνα, χολ, κρεβατοκάμαρα], αλλά κυρίως ταιριάζουν στο δωμάτιο των
παιδιών για να ζωντανεύουν με τα χρώματά
τους τη θύμηση των απέριττων χεριών της γιαγιάς. Που με το χοντρό βελονάκι
πλεξίματος δούλευε ‘πυρετωδώς’ για καιρό, αφού τα κουρασμένα χέρια της ήθελαν
με τις υπάρχουσες ακόμη δυνατότητες να δημιουργούν. Τα χειροποίητα αυτά πατάκια
μπορεί να μην εντυπωσιάζουν με την απλοϊκότητά τους, αλλά σαν τελευταία
δείγματα αξιέπαινων χεριών έρχονται να δηλώσουν μαζί με τον ποιητή:
Πίσω από απλά πράγματα κρύβομαι, για να με βρείτε
Αν δε με βρείτε, θα βρείτε τα πράγματα
Θ’ αγγίξετε εκείνα που άγγιξε το χέρι μου
Θα σμίξουν τα χνάρια των χεριών μας. [Γιάννης Ρίτσος]
Τα απλά πατάκια, λοιπόν, δόθηκαν, μοιράστηκαν, χαρίστηκαν…
Άφησαν όμως και κάτι πίσω τους. Άφησαν τη συνήθεια και τη μόνη χαρά, τα
τελευταία χρόνια, στα λιπόσαρκα χέρια να νιώθουν ακόμη χρήσιμα κι ως εκ τούτου
ζωντανά τυλίγοντας και ξανατυλίγοντας νήματα σε κουβάρια. Κι αυτή η απασχόληση
γίνονταν, όπως μια ζωή άλλωστε έκαναν, με επιμέλεια, επιμονή, αφοσίωση. Ώσπου
βρήκαν κι αυτά χρήση και πήραν τη θέση τους… πού λέτε: στο χριστουγεννιάτικο
δεντράκι! Πολύχρωμα νήματα μαζεύτηκαν σε μικρά κουβαράκια κι έγιναν ιδιόχειρες
μπάλες που μία- μία κρεμάστηκαν στα κλαδιά του μικρού δέντρου, εκεί στην άκρη
πάνω στο τραπέζι της κουζίνας. Και στολίστηκε ένα δεντράκι λαμπερό και
φανταχτερό! Και φώτισαν τα περασμένα Χριστούγεννα μ’ ένα τρόπο πρωτότυπο και
προσωπικό σαν …τελευταία αναλαμπή.
Εκεί, πάνω στο
τραπέζι της κουζίνας, το αγαπημένο μέρος για τα αποσταμένα χέρια που, σε μια
στάση παραίτησης πια, ακουμπούσαν αναπολώντας προς στιγμήν τα τόσα δείγματα
καλής θέλησης και προκοπής που έδωσαν
αφιλοκερδώς… προς στιγμήν…
Γιατί αφού πρόσφεραν με το παραπάνω ό, τι είχαν να δώσουν κι
αφού άπραγα δεν έμαθαν ποτέ να μένουν, τελευταία, κάνοντας εκείνη την τρυφερή
χαρακτηριστική κίνηση, μοίραζαν απλόχερα …φιλιά.
Τα χέρια αυτά, τα ευλογημένα, τα χέρια της μαμάς…
Φ.Κ.
21-10-2016
